Wstęp
Polskie miasta stoją przed jednym z najpilniejszych wyzwań ostatnich lat – problemem tysięcy pustych mieszkań, które celowo są wyłączane z rynku przez deweloperów oczekujących na dalszy wzrost cen. W odpowiedzi na tę patologię, Katowice jako pierwsze sięgnęły po radykalne narzędzie podatkowe, które ma zmienić reguły gry na rynku nieruchomości. Ich śladem podąża już Kraków, co wskazuje na narodzający się trend wśród dużych metropolii. Wszystko to stało się możliwe dzięki przełomowej interpretacji prawa przez Naczelny Sąd Administracyjny, który uznał, że trwałe pustostany mogą być traktowane jako element strategii gospodarczej. To nie jest zwykła zmiana stawek podatkowych, ale fundamentalna zmiana filozofii – od teraz utrzymywanie lokali w gotowości, ale bez wprowadzania ich do obrotu, przestaje się opłacać.
Najważniejsze fakty
- Katowice jako prekursor: Miasto jako pierwsze w Polsce zaczęło stosować wyższą stawkę podatku od nieruchomości wobec lokali uznanych za trwałe pustostany, zwiększając koszty deweloperów nawet 30-krotnie.
- Podstawa prawna: Działania samorządów opierają się na uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z października 2024 roku, która pozwala traktować celowo niewykorzystywane mieszkania jako element działalności gospodarczej.
- Skala kosztów: Roczny podatek za pusty lokal 100 m² wzrasta z około 119 zł do nawet 3 400 zł, co przy większych portfelach inwestycyjnych generuje dziesiątki tysięcy złotych dodatkowych obciążeń rocznie.
- Efekt domina: Kraków oficjalnie zapowiedział wdrożenie podobnych mechanizmów, co sygnalizuje, że walka z pustostanami przestaje być lokalnym eksperymentem, a staje się strategią dużych polskich miast.
https://www.youtube.com/watchNULLv=3NZH5dIDos4
Katowice przecierają szlak w walce z pustostanami
Katowice jako pierwsze polskie miasto postanowiły aktywnie zmierzyć się z problemem pustostanów utrzymywanych przez deweloperów. Władze miasta podjęły decyzję o stosowaniu wyższej stawki podatku od nieruchomości wobec lokali, które mimo gotowości do użytku pozostają puste przez dłuższy czas. To przełomowe posunięcie ma na celu zmuszenie inwestorów do szybszego wprowadzania mieszkań na rynek, co w założeniu powinno zwiększyć podaż i poprawić dostępność cenową. Mechanizm jest prosty – im dłużej lokal pozostaje niewykorzystany, tym wyższy staje się koszt jego utrzymania dla dewelopera.
Precedensowa decyzja śląskiej metropolii
Decyzja Katowic opiera się na interpretacji uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z października 2024 roku. Sąd wskazał wówczas, że trwałe pustostany mogą być traktowane jako element strategii gospodarczej podatnika, co uprawnia gminę do zastosowania stawki właściwej dla działalności gospodarczej. Katowice nie wprowadzają nowego podatku, lecz konsekwentnie stosują istniejące przepisy. Każdy przypadek jest analizowany indywidualnie, co minimalizuje ryzyko błędnych decyzji. To precyzyjne narzędzie, a nie cios w całą branżę deweloperską.
30-krotna podwyżka podatku dla deweloperów
Różnica w stawkach podatkowych jest ogromna. Dla lokali mieszkalnych obowiązuje stawka do 1,19 zł za m² rocznie, podczas gdy dla powierzchni związanych z działalnością gospodarczą maksymalna stawka wynosi 34 zł za m². Dla dewelopera trzymającego w portfelu setki metrów kwadratowych pustych mieszkań roczny koszt może wzrosnąć dziesiątki tysięcy złotych. Poniższa tabela ilustruje skalę różnicy:
| Powierzchnia lokalu | Podatek mieszkalny (rocznie) | Podatek gospodarczy (rocznie) |
|---|---|---|
| 50 m² | 59,50 zł | 1 700 zł |
| 75 m² | 89,25 zł | 2 550 zł |
| 100 m² | 119 zł | 3 400 zł |
Tak drastyczna podwyżka ma dwa podstawowe cele. Po pierwsze, generuje dodatkowe przychody dla miasta z tytułu podatków. Po drugie, i ważniejsze, stanowi silny bodziec ekonomiczny, który ma przekonać deweloperów, że opłaca się szybciej sprzedawać lub wynajmować mieszkania, zamiast przetrzymywać je w oczekiwaniu na dalszy wzrost cen.
Zanurz się w fascynujący świat medycznych zarobków i odkryj, ile zarabia ginekolog w Polsce, wraz z analizą czynników kształtujących wynagrodzenie i różnic regionalnych.
Kraków idzie w ślady Katowic
Kraków właśnie ogłosił, że podejmie działania podobne do tych z Katowic, co stanowi istotny sygnał dla całego rynku nieruchomości. Władze miasta potwierdziły, że będą aktywnie wykorzystywać narzędzia podatkowe do walki z celowo utrzymywanymi pustostanami. To strategiczne posunięcie pokazuje, że problem „zamrożonych” mieszkań przestaje być lokalną kwestią Śląska, a staje się priorytetem dla dużych polskich metropolii. Kraków, obserwując doświadczenia Katowic, chce wypracować własną, skuteczną metodologię działania, która z jednej strony zwiększy podaż mieszkań na rynku, a z drugiej – przyniesie miastu dodatkowe wpływy do budżetu.
Indywidualne postępowania wyjaśniające wobec przedsiębiorców
Kraków zamierza podejść do sprawy niezwykle starannie, prowadząc indywidualne analizy każdego przypadku. Nie będzie to masowe nakładanie wyższych stawek podatkowych, lecz precyzyjne postępowania wyjaśniające wobec konkretnych przedsiębiorców. Urzędnicy będą weryfikować:
- czas, przez jaki lokal pozostaje pusty
- historię prób sprzedaży lub wynajmu
- ogólną strategię inwestycyjną dewelopera
- związek między brakiem wykorzystania mieszkania a działalnością gospodarczą
Takie podejście minimalizuje ryzyko błędów i przyszłych sporów sądowych, co świadczy o dojrzałości urzędniczej krakowskiego samorządu. Deweloperzy otrzymają szansę na wyjaśnienie swojej sytuacji, zanim zapadną ostateczne decyzje.
Zastosowanie stawki biznesowej do trwałych pustostanów
Kluczowym instrumentem, po który sięga Kraków, jest możliwość zastosowania stawki podatkowej dla działalności gospodarczej do lokali uznanych za trwałe pustostany. Różnica w kosztach jest kolosalna, co najlepiej ilustrują konkretne liczby:
| Rodzaj opodatkowania | Stawka za m²/rok | Koszt roczny dla 80m² |
|---|---|---|
| Funkcja mieszkaniowa | do 1,19 zł | 95,20 zł |
| Działalność gospodarcza | do 34,00 zł | 2 720 zł |
Jak wskazuje ekspert podatkowy: „Decyzja o uznaniu pustostanu za element działalności gospodarczej nie może być arbitralna. Musi wynikać z rzeczywistej strategii podatnika, polegającej na celowym wstrzymywaniu się z wprowadzeniem mieszkania na rynek”. Kraków zamierza skrupulatnie dokumentować każdy przypadek, gromadząc dowody na świadome przetrzymywanie lokali przez inwestorów. To długoterminowa strategia, która ma realnie wpłynąć na zwiększenie dostępności mieszkań w mieście.
Odkryj horyzonty swojej jazdy i dowiedz się, jakie pojazdy można prowadzić z kategorią B prawa jazdy, poszerzając swoją motoryzacyjną swobodę.
Orzecznictwo NSA jako podstawa prawna
Klucz do zrozumienia całej sytuacji z pustostanami leży w przełomowej uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z października 2024 roku. To właśnie ten dokument daje samorządom realne narzędzia do działania. Sąd jednoznacznie wskazał, że gminy mają prawo weryfikować rzeczywisty charakter wykorzystania nieruchomości, a nie tylko opierać się na formalnej kwalifikacji. Orzecznictwo NSA stworzyło jasną linię demarkacyjną pomiędzy lokalami, które faktycznie służą zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych, a tymi, które stanowią element strategii inwestycyjnej przedsiębiorcy. Dzięki temu miasta nie muszą już biernie przyglądać się, jak tysiące metrów kwadratowych stoi pustych, podczas gdy mieszkańcy mają problem ze znalezieniem przystępnego cenowo lokum.
Różnicowanie między najmem długoterminowym a pustostanem
W praktyce urzędnicy muszą przeprowadzić szczegółową analizę funkcji, jaką pełni dany lokal. Najem długoterminowy, gdzie lokator rzeczywiście mieszka i traktuje lokal jako swoje miejsce do życia, podlega ochronie i preferencyjnej stawce podatkowej. To zupełnie inna sytuacja niż pustostan, który jest świadomie wyłączony z obiegu rynkowego. W przypadku najmu istotne są umowy, meldunki i faktyczne zamieszkiwanie. Dla pustostanu kluczowe staje się ustalenie celowego zaniechania – czy deweloper aktywnie poszukuje najemcy lub kupca, czy też celowo wstrzymuje się z wprowadzeniem mieszkania na rynek, licząc na dalszy wzrost cen. To subtelna, ale niezwykle ważna różnica, która decyduje o zastosowaniu stawki podatkowej.
Kwalifikowanie niesprzedanych mieszkań jako towaru inwestycyjnego
Najbardziej newralgicznym punktem jest zakwalifikowanie gotowych, ale niesprzedanych mieszkań jako towaru inwestycyjnego. NSA w swojej uchwale dopuścił taką możliwość, podkreślając, że jeśli lokal jest utrzymywany w portfelu dewelopera lub funduszu inwestycyjnego jako aktywo oczekujące na aprecjację, to może być traktowany jako składnik działalności gospodarczej. To właśnie ta interpretacja otwiera drogę do zastosowania wyższej stawki podatkowej. Urzędnicy, chcąc udowodnić ten stan, będą szukali dowodów na strategię celowego wstrzymywania sprzedaży. Mogą to być wewnętrzne analizy rynkowe firmy, komunikaty dla inwestorów czy nawet historia cenowa ofert, która wskazuje na brak realnej chęci do sfinalizowania transakcji przy aktualnych warunkach rynkowych.
Rozwiń skrzydła swojej kariery i przekonaj się, jakie studia i zawody otwierają się przed tobą po zdaniu rozszerzonego angielskiego, kreując swoją przyszłość.
Skutki finansowe dla deweloperów
Dla deweloperów nowe regulacje oznaczają fundamentalną zmianę w kalkulacjach finansowych. Dotychczasowe modele biznesowe, oparte na stopniowym uwalnianiu mieszkań w miarę wzrostu cen, mogą stracić rację bytu. Koszty utrzymania pustostanów przestają być marginalne i zaczynają realnie obciążać budżety inwestycyjne. W perspektywie kilku lat różnica w opodatkowaniu może zjadać znaczną część zysków, zwłaszcza przy dużych wolumenach niesprzedanych metrów. To zmusza firmy do szybszej rotacji aktywów i rewizji strategii sprzedaży. Niektórzy deweloperzy mogą zdecydować się na masowe oferty dla funduszy najmu instytucjonalnego (PRS), by uniknąć kumulujących się kosztów podatkowych. Inni będą zmuszeni do wprowadzania atrakcyjniejszych cen dla klientów indywidualnych.
Różnica między stawką mieszkalną a biznesową
Różnica w stawkach podatkowych ma charakter jakościowy, a nie tylko ilościowy. Stawka mieszkalna, wynosząca do 1,19 zł/m² rocznie, traktuje nieruchomość jako dobro zaspokajające podstawowe potrzeby. Stawka biznesowa, siegająca 34 zł/m², uznaje lokal za narzędzie generowania zysku. Ta druga kategoria obejmuje nie tylko biura czy sklepy, ale – zgodnie z nową wykładnią – także mieszkania celowo wyłączone z obiegu. Przykładowo, dla dewelopera posiadającego 10 000 m² pustostanów roczny koszt podatku może wzrosnąć z niecałych 12 000 zł do ponad 340 000 zł. Poniższe porównanie pokazuje skalę obciążenia:
| Wielkość portfela pustostanów | Koszt przy stawce mieszkalnej | Koszt przy stawce biznesowej |
|---|---|---|
| 5 000 m² | 5 950 zł | 170 000 zł |
| 10 000 m² | 11 900 zł | 340 000 zł |
| 20 000 m² | 23 800 zł | 680 000 zł |
Jak komentuje analityk rynku nieruchomości: „To nie jest już drobna opłata lokalna, ale poważny koszt operacyjny, który musi znaleźć odzwierciedlenie w modelu biznesowym”.
Koszty utrzymania pustych lokali w obliczu nowych regulacji
Nowe regulacje uwypuklają pełny koszt utrzymania pustego lokalu, który do tej pory wielu deweloperów traktowało marginalnie. Poza podatkiem od nieruchomości, firmy muszą ponosić szereg innych, stałych wydatków, takich jak:
- opłaty za media (woda, prąd, ogrzewanie w części wspólnych)
- koszty administracji i ochrony obiektu
- opłaty wspólnotowe lub spółdzielcze
- ubezpieczenie nieruchomości
Dodanie do tego 30-krotnie wyższego podatku radykalnie zmienia ekonomię całego przedsięwzięcia. Dla dewelopera trzymającego mieszkania „na półce” przez 2-3 lata łączny koszt może już przekroczyć potencjalny zysk z aprecjacji ceny. To zmusza do natychmiastowych działań – albo sprzedaży/wynajmu, albo uwzględnienia wyższych kosztów w cenie końcowej dla nabywcy. W dłuższej perspektywie może to prowadzić do zdrowszej struktury rynku, z mniejszą ilością sztucznie wstrzymywanej podaży.
Wpływ na rynek mieszkaniowy
Działania Katowic i Krakowa wprowadzają jakościową zmianę w funkcjonowaniu rynku mieszkaniowego. Dotychczas deweloperzy mogli pozwolić sobie na strategię stopniowego uwalniania mieszkań, czekając na optymalne warunki cenowe. Teraz koszt przetrzymywania pustostanów staje się na tyle dotkliwy, że zmusza do szybszej reakcji. W perspektywie kilku kwartałów możemy obserwować zwiększenie podaży mieszkań w obrocie, co powinno wpłynąć na poprawę dostępności cenowej, szczególnie w segmencie mieszkań gotowych do zamieszkania. To ważny sygnał dla całego rynku, że era bezkarnego „zamrażania” lokali dobiega końca.
Czy nowe przepisy „odetkają” rynek?
Kluczowe pytanie brzmi: czy wyższy podatek faktycznie zmieni zachowania deweloperów? Eksperci wskazują na kilka czynników, które zadecydują o skuteczności tych działań. Po pierwsze, skala zjawiska pustostanów – jeśli problem dotyczy tysięcy metrów, efekt może być znaczący. Po drugie, determinacja samorządów w egzekwowaniu nowych zasad. Kraków zapowiada indywidualne podejście, co może ograniczyć masowy efekt, ale zwiększa precyzję. Jak komentuje ekonomista rynku nieruchomości: „Mechanizm podatkowy działa jak presja hydrauliczna – im dłużej utrzymuje się wysokie koszty, tym bardziej opłacalne staje się uwolnienie zapasów”. Poniższa tabela pokazuje potencjalny efekt dla średniej wielkości dewelopera:
| Liczba pustostanów | Dodatkowy koszt roczny | Próg opłacalności przetrzymywania |
|---|---|---|
| 50 mieszkań | ~85 000 zł | skraca się o 6-9 miesięcy |
| 100 mieszkań | ~170 000 zł | skraca się o 12-18 miesięcy |
W praktyce „odetkanie” rynku będzie procesem stopniowym. Deweloperzy prawdopodobnie:
- Zaczyną od ofert promocyjnych dla wybranych lokali
- Zwiększą aktywność marketingową
- Rozważą sprzedaż pakietową do funduszy PRS
- W ostateczności obniżą ceny
To wieloetapowa reakcja, która nie nastąpi z dnia na dzień, ale w ciągu najbliższych miesięcy powinna przynieść zauważalne efekty.
Możliwe scenariusze: przyspieszenie sprzedaży vs. wzrost cen
Rozwój sytuacji może potoczyć się w dwóch głównych kierunkach. W scenariuszu optymistycznym deweloperzy przyspieszą sprzedaż, co zwiększy podaż i ustabilizuje ceny, a nawet doprowadzi do ich niewielkich korekt w niektórych segmentach. W scenariuszu pesymistycznym firmy przeniosą wyższe koszty na ceny nowych inwestycji, co może chwilowo podbić średnie ceny metra kwadratowego. Kluczowe będą tu zachowania konsumentów – jeśli popyt utrzyma się na wysokim poziomie, deweloperzy mogą próbować przerzucać koszty. Jednak przy spadającej sile nabywczej klientów ta strategia szybko się wyczerpie.
Analiza historyczna pokazuje, że podobne interwencje w innych krajach przynosiły mieszane efekty. W Berlinie po wprowadzeniu regulacji przeciwko spekulacji:
- podaż mieszkań wzrosła o 8% w ciągu roku
- ceny najmu ustabilizowały się
- jednak ceny sprzedaży continued rosnąć, choć wolniej
W polskich warunkach kluczowe będzie zrównoważenie presji podatkowej z ogólną sytuacją makroekonomiczną, w tym poziomem stóp procentowych i dostępnością kredytów.
Eksperci zwracają uwagę na jeszcze jeden aspekt: długoterminową zmianę modeli biznesowych. Deweloperzy mogą zacząć preferować budownictwo na zamówienie lub system przed-sprzedaży, które minimalizują ryzyko pustostanów. To mogłoby być najbardziej pozytywnym efektem nowych regulacji – trwała zmiana w kierunku bardziej zrównoważonego rynku nieruchomości.
Przyszłość walki z pustostanami w Polsce
Walka z pustostanami wkracza w decydującą fazę, gdzie kluczowe stanie się wypracowanie jednolitego standardu działania dla samorządów. Dotychczasowe inicjatywy Katowic i Krakowa pokazują, że narzędzia prawne istnieją, ale ich skuteczność zależy od konsekwencji w egzekucji. W ciągu najbliższych lat możemy spodziewać się systemowej ewolucji – od pojedynczych interwencji miejskich do skoordynowanej polityki państwa. Ministerstwo Rozwoju już sygnalizuje prace nad ustawą, która ujednoliciłaby zasady kwalifikowania pustostanów w całym kraju. To mogłoby zapobiec sytuacji, gdzie deweloperzy przenoszą swoje „zamrożone” aktywa do miast o łagodniejszym podejściu. Eksperci wskazują, że przyszłość należy do inteligentnych rejestrów nieruchomości, które automatycznie wykrywałyby lokale pozostające puste dłużej niż 12 miesięcy.
Czy inne miasta pójdą tym śladem?
Reakcja pozostałych dużych ośrodków miejskich będzie zależała od pierwszych wymiernych efektów w Katowicach i Krakowie. Warszawa, Wrocław i Trójmiasto bacznie obserwują rozwój sytuacji, prowadząc wewnętrzne analizy potencjalnych korzyści i ryzyk. Jeśli nowe podejście przyniesie wzrost podaży mieszkań bez gwałtownych sporów sądowych, możemy spodziewać się efektu domina. Jednak każde miasto ma swoją specyfikę – podczas gdy Kraków zmaga się z turystycznym najmem krótkoterminowym, Warszawa ma problem z inwestycyjnymi apartamentowcami w ścisłym centrum. Zindywidualizowane strategie będą nieuniknione, ale wspólnym mianownikiem stanie się presja na szybsze uruchamianie pustych metrów kwadratowych. Kluczowy będzie tu głos mieszkańców – rosnące oczekiwania społeczne dotyczące dostępności mieszkaniowej mogą przyspieszyć decyzje samorządów.
Potencjalne spory prawne i ich konsekwencje
Branża deweloperska nie pozostaje bierna i szykuje się do walki na salach sądowych. Zapowiadane pozwy będą koncentrowały się na dowodzeniu, że niesprzedane mieszkania nie spełniają kryteriów „działalności gospodarczej” w rozumieniu ustawy o podatkach lokalnych. Deweloperzy mogą argumentować, że okresowe przetrzymywanie zapasów wynika z naturalnego cyklu sprzedaży, a nie celowej spekulacji. Każdy przypadek będzie wymagał udowodnienia złej woli inwestora – to niezwykle subtelna materia dowodowa
– komentuje prawnik specjalizujący się w nieruchomościach. Ewentualne przegrane procesy przez miasta mogłyby zahamować cały trend, podczas gdy wygrane utorowałyby drogę do bardziej stanowczych działań. Konsekwencje prawne sięgną jednak głębiej – mogą wpłynąć na rewizję modeli wyceny nieruchomości i standardów due diligence przy transakcjach deweloperskich.
Wnioski
Katowice i Kraków wprowadzają przełomową zmianę w polityce miejskiej, wykorzystując istniejące przepisy podatkowe do walki z celowo utrzymywanymi pustostanami. Podstawą prawną jest uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z października 2024 roku, która pozwala gminom traktować trwałe pustostany jako element działalności gospodarczej. Skutkuje to możliwością zastosowania nawet 30-krotnie wyższej stawki podatku od nieruchomości, co radykalnie zmienia kalkulację finansową dla deweloperów przetrzymujących gotowe mieszkania.
Kluczowym elementem tego podejścia jest indywidualna analiza każdego przypadku, co minimalizuje ryzyko błędów i sporów prawnych. Miasta nie wprowadzają nowych podatków, lecz konsekwentnie stosują zróżnicowane stawki do istniejących kategorii. Działania te mają dwa główne cele: zwiększenie podaży mieszkań na rynku wtórnym, co może poprawić ich dostępność cenową, oraz wygenerowanie dodatkowych przychodów do budżetów miejskich. W dłuższej perspektywie może to doprowadzić do trwałej zmiany modeli biznesowych deweloperów w kierunku szybszej rotacji aktywów.
Najczęściej zadawane pytania
Czy każdy pustostan będzie obłożony wyższym podatkiem?
Nie, decyzja nie jest automatyczna. Każdy przypadek będzie analizowany indywidualnie przez urzędników. Będą oni weryfikować czas pozostawania lokalu pustym, historię prób sprzedaży lub wynajmu oraz ogólną strategię inwestycyjną dewelopera. Wyższa stawka zostanie zastosowana tylko wobec lokali uznanych za trwałe pustostany stanowiące element celowej strategii gospodarczej.
Na jakiej podstawie prawnej miasta mogą to robić?
Podstawą jest przełomowa uchwała NSA z października 2024 roku. Sąd wskazał, że gminy mają prawo weryfikować rzeczywisty charakter wykorzystania nieruchomości. Jeśli pustostan jest utrzymywany jako towar inwestycyjny w oczekiwaniu na aprecjację cen, może być zakwalifikowany do opodatkowania stawką dla działalności gospodarczej.
Jaka jest różnica w kosztach dla dewelopera?
Różnica jest kolosalna. Podatek od nieruchomości o funkcji mieszkalnej wynosi do 1,19 zł za m² rocznie. Dla nieruchomości związanych z działalnością gospodarczą stawka sięga 34 zł za m² rocznie. Dla dewelopera z portfelem 10 000 m² pustostanów roczny koszt podatku może wzrosnąć z około 12 000 zł do ponad 340 000 zł.
Czy te działania rzeczywiście „odetkają” rynek mieszkaniowy?
Eksperci spodziewają się stopniowego zwiększania podaży, ale nie nastąpi to z dnia na dzień. Wysoki koszt utrzymania pustostanów ma zmusić deweloperów do szybszej sprzedaży lub wynajmu. Może to przybrać formę promocji, zwiększenia aktywności marketingowej, sprzedaży pakietowej do funduszy lub – w ostateczności – obniżek cen. Efekt będzie zależał od skali zjawiska i determinacji samorządów.
Czy inne miasta pójdą tym śladem?
Warszawa, Wrocław i Trójmiasto bacznie obserwują rozwój sytuacji w Katowicach i Krakowie. Jeśli działania okażą się skuteczne i bez poważnych sporów sądowych, bardzo prawdopodobne jest, że kolejne metropolie wprowadzą podobne mechanizmy. Każde miasto będzie jednak prawdopodobnie dostosowywać strategię do swojej specyfiki rynkowej.
Czy grożą masowe pozwy od deweloperów?
Branża deweloperska zapowiada spory prawne, które będą koncentrowały się na dowodzeniu, że przetrzymywanie mieszkań wynika z naturalnego cyklu sprzedaży, a nie celowej spekulacji. Wyniki tych procesów mogą zadecydować o przyszłości całej inicjatywy – przegrane miasta zahamują trend, a wygrane utorują drogę do bardziej stanowczych działań w skali kraju.
